Ontpolderen: durven kiezen voor ruimte, natuur en een veilige toekomst voor de Schelde

Het Sigmaplan laat de Schelde opnieuw ademen. Waar de rivier vroeger steeds verder werd ingesnoerd door hogere en bredere dijken, geven we haar vandaag op weloverwogen plaatsen opnieuw de ruimte. Dat proces heet ontpolderen: dijken landinwaarts verleggen zodat het getij opnieuw kan inwerken op gebieden langs de rivier. Zo ontstaat een levend landschap van slikken, schorren en kreken: dynamische getijdennatuur die meebeweegt op het ritme van eb en vloed.

GrootSchoorVilda
Groot Schoor (Hamme), ©Vilda

Een nieuw rapport van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) bevestigt de ecologische en waterveiligheidsvoordelen van ontpolderen. Het blijkt de meest natuurlijke en toekomstgerichte aanpak om de Schelde veerkrachtig te houden, juist omdat het getij er vrij kan in- en uitstromen. Daardoor kunnen slikken en schorren zich volledig ontwikkelen en evolueren tot natuur die waterkwaliteit, bodemvorming en biodiversiteit bevordert.

Hoewel gecontroleerde overstromingsgebieden met gereduceerd getij (GGG’s) ook bijdragen aan natuurherstel en schorontwikkeling, biedt een volwaardige ontpoldering het meest complete spectrum aan natuurlijk werkende processen. Beide hebben waarde – maar waar in een GGG het getij gedempt is, kan het in een ontpoldering vrij spelen en zo het volledige estuariene systeem herstellen.

 

Waarom ontpolderen?

Eeuwenlang hebben we rivieren rechtgetrokken, verdiept en ingesnoerd om water zo snel mogelijk naar zee af te voeren. Bij elke dijkverhoging schoof de dijk verder richting rivier, waardoor natuurlijke oevers verdwenen. Slikken en schorren maakten plaats voor harde kaaimuren en opgespoten bermen. Dat leek logisch toen, want veiligheid betekende ‘water buiten houden’.

Vandaag weten we beter. Getijdennatuur is geen overbodige luxe, maar een belangrijke schakel in een veilig en veerkrachtig riviersysteem. Slikken en schorren werken als natuurlijke buffers: ze remmen golven af, vangen piekdebieten op (de uitzonderlijk hoge waterstanden die optreden bij storm of hevige regenval) en groeien mee met de zeespiegel. Dat betekent dat ze zichzelf langzaam ophogen met slib dat het getij aanvoert, waardoor ze hun beschermende functie behouden, ook als de zeespiegel stijgt. 

Daarnaast spelen ze een cruciale rol in de waterkwaliteit. Fijn slib en plantenwortels filteren het teveel aan stikstof en fosfor uit het water. Micro-organismen in de bodem breken vervuilende stoffen af, terwijl schorvegetaties koolstof vastleggen in de bodem. Tegelijk zorgt de wisselwerking tussen water, bodem en planten voor een betere zuurstofhuishouding in het estuarium. Zo werkt getijdennatuur als een natuurlijk zuiveringssysteem voor de rivier.

Het INBO-rapport bevestigt: “Ontpolderingen leveren het meest complete en duurzame pakket aan ecosysteemdiensten. Ze zijn onmisbaar om de Europese natuur- en klimaatdoelen te halen.” Met ecosysteemdiensten bedoelen we de vele voordelen die de natuur ons oplevert: waterzuivering, opslag van koolstof en nutriënten, zuurstofproductie, bescherming tegen overstromingen, ruimte voor natuurbeleving en recreatie, én een grotere weerbaarheid tegen klimaatverandering. Ontpolderingen combineren al deze functies in één samenhangend systeem. Kortom: de rivier heeft ruimte nodig om te ademen.

Zeldzame natuur in volle ontwikkeling

De Schelde stond decennialang op de rand van ecologische instorting. Door vervuiling en verharding van de oevers werd het water zuurstofarm en verdween bijna alle leven. Maar de afgelopen twintig jaar is het tij gekeerd: betere waterzuivering én het herstel van getijdennatuur hebben de rivier opnieuw zuurstof gegeven.

Hoog slik en pioniersschor – de jonge, dynamische overgangszones tussen water en land – spelen daarin een sleutelrol. Ze fungeren als kraamkamers voor vissen, rustgebieden voor steltlopers en eenden en natuurlijke filters die voedingsstoffen uit het water halen. Zowel in ontpolderingen als in GGG’s ontstaan deze habitats, maar in ontpolderingen kan het volledige natuurlijke traject van slik naar schor zich vrij ontwikkelen, wat de waterkwaliteit én de biodiversiteit versterkt.

 

Dubbele winst: natuur én veiligheid

Ontpolderingen verhogen niet alleen de biodiversiteit, ze verbeteren ook aantoonbaar de veiligheid. Ze geven de rivier de ruimte om hoogwater tijdelijk op te slaan, waardoor de druk op dijken stroomopwaarts afneemt.

Recent onderzoek in de Hedwige-Prosperpolder toont dat deze gebieden – ondanks natuurlijke opslibbing – meer waterveiligheid opleveren dan eerder aangenomen. De aanwezigheid van uitgestrekte slikken en schorren dempt de golfslag sterk, wat bij stormtij een groot verschil maakt voor dijken en omliggende dorpen.

Wie vandaag langs een ontpolderd gebied wandelt of fietst, ziet het resultaat: een landschap in beweging. Open slikken die evolueren naar groene schorren, vogels die foerageren aan de vloedlijn, en een rivier die eindelijk weer vrij kan stromen.

 

Geen gemakkelijke keuze, wel de juiste

Ontpolderen ligt gevoelig. Zeker in Nederland, waar land winnen op het water eeuwenlang een bron van identiteit en trots was. Land ‘teruggeven’ aan de rivier lijkt een stap terug, terwijl het net een stap vooruit is richting een veilig en gezond estuarium. 

De realiteit is helder: de rivier heeft ruimte nodig en er is geen duurzaam alternatief. De Schelde is geen afvoerbuis, maar een levend systeem dat alleen kan functioneren als de natuurlijke balans wordt hersteld. Ontpolderingen tonen dat het kan, met meetbare winst voor waterveiligheid, natuur en waterkwaliteit.

 

We moeten slikken en schorren creëren 

Om de Europese Natura 2000-doelen te halen, én om de Schelde en de Westerschelde toekomst te geven, moeten we bijkomende slikken en schorren ontwikkelen – zowel in België als in Nederland. Zonder die getijdennatuur verliest de Schelde haar veerkracht, verslechtert de waterkwaliteit en verdwijnt het leefgebied van tal van soorten.

We mogen niet vergeten hoe ver we zijn gekomen: begin 21e eeuw was de Schelde biologisch praktisch dood. Dankzij inspanningen in waterzuivering, strengere lozingsnormen en grootschalige natuurherstelprojecten keert het leven terug. We zien opnieuw bevers, otters, herstellende vispopulaties en duizenden trekvogels. 

Maar dat herstel is geen eindpunt. Het is een start. Als we de Schelde een levende rivier willen houden, móéten we het estuarium verder herstellen. Ontpolderen is daarbij geen controversiële keuze, maar een noodzakelijke stap vooruit.

 

Meer weten?
Lees hier het volledige INBO-rapport rond de ecologische voordelen van ontpolderingen:

https://www.vlaanderen.be/inbo/publicaties/overzicht-van-de-ecologische-voordelen-van-ontpolderingen

mail

Op de hoogte blijven?
Schrijf je nu in op de nieuwsbrief.

Wil je op de hoogte blijven van het laatste nieuws over het Sigmaplan? Schrijf je dan in voor de digitale nieuwsbrief.

Schrijf me in voor de nieuwsbrief

help_outline

Any further questions?
Contact us.

If you have any questions or suggestions, get in touch and we will be happy to help.

Go to contact