Het nieuws staat vol met verhalen over branden in natuurgebieden, en dat roept heel wat vragen op. Laten we daarom eerst enkele zaken verduidelijken. Om te beginnen gaat het over meer dan alleen bosbranden. Ook graslanden, veengebieden en andere natuurtypes kunnen afbranden. Als je bijvoorbeeld hoort dat er wereldwijd juist minder branden zijn, dan komt dat doordat landbouwgebied uitbreidt en landbouwers minder vuur gebruiken om percelen vrij te maken.
Je zal misschien ook horen dat meer dan 90 procent van alle natuurbranden ontstaat door menselijk toedoen en dat natuurbranden een natuurlijk en soms zelfs noodzakelijk fenomeen zijn. Dat is allemaal waar, maar het verandert niets aan de impact van klimaatverandering. Hogere temperaturen en langere periodes van droogte leiden tot een uitgedroogd landschap vol brandbaar materiaal. In zulke omstandigheden kan een kleine brand makkelijker uitgroeien tot een onbeheersbaar inferno.
Ook andere menselijke ingrepen spelen een rol: we hebben veel natuurgebieden verloren in ruil voor meer verharding en homogene plantages waar vuur zich snel kan verspreiden. En we verbruiken zelf steeds meer water, nadat we het jarenlang zo snel mogelijk hebben proberen af te voeren naar zee.
Kunnen menselijke ingrepen het dan ook weer beter maken?
Water vasthouden
Wie vuur wil voorkomen, heeft water nodig – dat ligt nogal voor de hand. Maar de manier waarop dat werkt, is minder evident. Een van de grote voordelen van natte natuur heeft te maken met welk soort planten je er vindt. Dat hebben ze in Nederland ervaren bij de grote brand in de Deurnese Peel in 2020. Het advies na de brand was helder: “Vernat het gebied.” Dan groeien er minder varens, grassen en berken die veel brandbaar materiaal produceren. In de plaats komen er meer veenmossen, die water vasthouden.
Nog een voordeel van natte natuur: afwisseling. Wetlands zijn vaak een lappendeken van open waterpartijen, moeras en snippers bos. Zo’n landschap brandt veel minder hevig dan een gebied dat helemaal dichtgegroeid is. Op grotere schaal vormen wetlands natuurlijke brandgangen tussen meer brandbare gebieden en houden ze zo het vuur beperkt. Om die brandgangen aan te leggen, kunnen we trouwens rekenen op hulp van natuurlijke ingenieurs: de bevers. Met hun dammen creëren ze natte, brandwerende landschappen, helemaal gratis.
We moeten daar wel een kanttekening bij maken. Natte natuur beschermt ons tegen brand, maar uitgedroogde natte natuur is juist héél brandbaar. Wanneer een veengebied uitdroogt, kan de bodem zelf branden. Het veen kan ondergronds wekenlang blijven smeulen, tot tientallen centimeters diep. Daardoor is het moeilijk te blussen en kan het onverwacht opnieuw opflakkeren. Zulke gebieden nat houden is dus heel belangrijk, des te meer omdat ze ook veel CO₂ opslaan in de bodem en een grote diversiteit aan soorten huisvesten.
De rol van het Sigmaplan
Het Sigmaplan is niet bedacht als brandpreventie, maar door volop in te zetten op natuurherstel brengt het wel – en op grote schaal – water terug in een landschap dat eeuwenlang systematisch werd drooggelegd. Dat doen we door gecontroleerde overstromingsgebieden in te richten als natte natuurgebieden en door ook op andere locaties wetlands aan te leggen of te herstellen. Zulke gebieden werken als grote sponzen, die water vasthouden voor de hele omgeving. Daarnaast geven we rivieren zoals de Nete en de Demer hun oude meanders terug en plaatsen we drempels om de waterstand op peil te houden. Op die manier helpen we de verdroging in de natuurgebieden langs de rivier tegen te gaan. En waar wij met water aan de slag gaan, komen ook de ingenieurs met lange tanden graag helpen.