Stel je voor: een boer die al zijn gewassen eigenhandig moet bestuiven. Of zelf water moet zuiveren voor hij zijn veld kan bevloeien. Wat als we alles wat de natuur doet voor ónze rekening moesten nemen? Hoeveel zou dat kosten?
In 1997 becijferde het gezaghebbende tijdschrift Nature dat al. “De natuur levert ons jaarlijks ongeveer 33.000 miljard dollar aan ecosysteemdiensten op,” schreven de auteurs. Omgerekend kom je drie decennia later aan zo’n 60.000 miljard euro per jaar, waarschijnlijk nog iets meer. Tot de gratis dienstverlening door de natuur rekenen we – onder veel meer – voedsel, grondstoffen, waterveiligheid en bloeddrukverlagende boswandelingen.
Als we aan natuurherstel doen, krijgen we daar dus veel voor terug. Dat is ook de visie van het Sigmaplan, dat natuurherstel inzet als een effectieve manier om ons te beschermen tegen overstromingen en droogte. Maar er zijn nog meer positieve effecten, en die blijken soms op onverwachte plaatsen. Ze tonen hoezeer alles in de natuur met elkaar verbonden is. Hieronder overlopen we een paar opmerkelijke voorbeelden.
Wie een spectaculair voorbeeld van natuurherstel zoekt, hoeft niet verder te kijken dan onze eigen Schelde. Tot 2007 was dat een vrijwel dode, zuurstofloze rivier. Maar dankzij ingrepen zoals nieuwe waterzuiveringsstations en de inrichting van Sigmagebieden vond een echte systeemomslag plaats. Er ontwikkelde zich een nieuw voedselweb, waardoor soorten zoals fint, bot en paling, en zelfs grijze garnalen, terugkeerden.
Ook de structuur van een rivier is belangrijk. Veel van onze rivieren zijn niet zo natuurlijk meer. We hebben ze niet alleen rechtgetrokken, we bouwden ook dammen, sluizen en andere constructies die de bewegingsvrijheid van vissen beperken. Dat heeft een grote impact, zeker op soorten zoals fint en paling, die tijdens hun levenscyclus migreren tussen zee en rivier. Op die manier spreidt natuurherstel zich uit van de rivier tot de zee. Handig voor de vissen én de vissers, zowel mens als dier. Als we bijvoorbeeld weer meer otters willen zien in Vlaanderen, moeten die hier voldoende vis kunnen vangen.
Daarom is vismigratie een belangrijk doel van het Sigmaplan. De in- en uitwateringssluizen van de Sigmagebieden zijn speciaal ontworpen om vismigratie mogelijk te maken, en we bouwden al vistrappen in verschillende projectgebieden, zoals de Kalkense Meersen en de Polders van Kruibeke. Onze vistrap in Aarschot doet zelfs driedubbel dienst: als vistrap, als val voor de invasieve Chinese wolhandkrab en als slalomparcours voor kajakkers.
Wanneer we habitats herstellen, kunnen interessante inwoners terugkeren. Voorbeeld bij uitstek is de bever. We hadden het pas nog over bevers als natuurlijke brandweermannen, omdat ze natte, brandwerende landschappen creëren. Maar hun dammen vangen niet alleen water op. De kleine wetlands die daardoor ontstaan, filteren het water en slaan koolstof op. Zo verbeteren bevers de waterkwaliteit stroomafwaarts van de dammen en helpen ze de klimaatverandering tegen te gaan. Het zijn bovendien echte ecosysteemingenieurs: door meer variatie in het landschap te brengen, geven ze de biodiversiteit een boost. Ondertussen vind je het nuttige knaagdier al in verschillende Sigmagebieden terug.
In een gezond natuurgebied keren ook roofdieren terug. Zij komen van pas als je met invasieve exoten of plaagdieren kampt. Wist je bijvoorbeeld dat de Aziatische hoornaar bij ons vrijwel geen natuurlijke vijanden heeft? Behalve dan de wespendief. Die roofvogel heeft Aziatische hoornaars in geen tijd aan zijn menu toegevoegd, en als hij een nest aansnijdt, blijft er doorgaans niets van over. Er zijn alleen te weinig wespendieven in ons land om de bestrijding helemaal van ons over te nemen.
Zowel de bever als de wespendief is een doelsoort van Natura 2000-gebieden zoals de Zeeschelde en de Demervallei, waar het Sigmaplan volop inzet op natuurherstel. Dat doen we in de eerste plaats om Vlaanderen te beschermen tegen overstromingen en droogte – maar wie weet welke extra voordelen we de komende jaren nog zullen ontdekken?
