Het Sigmaplan begon bij overstromingsgevaar. Is het intussen een groter klimaatverhaal geworden?
Van der Spiegel: “Ja. Het Sigmaplan is een van de sterkste klimaatadaptieve trajecten die Vlaanderen heeft. We investeren tegelijk in verschillende maatschappelijke doelstellingen: veiligheid, waterzekerheid, natuur, recreatie, leefkwaliteit. Daarnaast wordt de droogteproblematiek steeds nadrukkelijker. De Loire stond recent historisch laag, maar ook de Vlaamse waterlopen kampen met droogte. Als we water langer kunnen vasthouden, kunnen we ook een deel van die zomerproblematiek opvangen. De combinatie van bescherming tegen overstromingen en meer weerbaarheid tegen droogte maakt het Sigmaplan bijzonder.”
Boelaert: “Vijftig jaar geleden werd gewerkt met andere verwachtingen. Vandaag staat vast dat het klimaat verandert en dat we ons daarop moeten voorbereiden. Het gaat niet alleen over warmere periodes. We zien extremere weersfenomenen: langer aanhoudende droogtes, zwaardere stormen en grotere hoeveelheden neerslag. Denk aan de waterbom in de provincie Luik. Daar zag je wat er kan gebeuren als een rivier geen ruimte krijgt. Het water stroomt dan met volle kracht door, met alle gevolgen van dien. Het Sigmaplan vertrekt net vanuit een andere logica: water opvangen waar het kan, zodat je de schade elders beperkt.”
Kruibeke was ooit een symbool van weerstand. Wat zegt dat over grote projecten?
Boelaert: “De Polders van Kruibeke hebben meer dan twintig jaar geduurd. Er waren protesten en zelfs bewonersvergaderingen met politiebegeleiding. Ook het lokale bestuur stond eerst niet achter het project. Het was een van de eerste ingrepen op die schaal. Vandaag kunnen we tonen wat we hebben gedaan en dat het werkt.”
Van der Spiegel: “Zo’n traject vraagt tijd. Vertrouwen moest groeien. Daar hebben veel partners samen aan gewerkt. Bij de haven, landbouwers en buurtbewoners is dat vertrouwen stap voor stap gegroeid, waardoor we telkens een volgende stap konden zetten. Ook bij toekomstige gebieden zal dat tijd vragen. Gelukkig lopen we met de voorbereiding voor op wat er op ons afkomt.”
Boelaert: “Het gaat altijd over iemands tuin, akker of weide. Dat is heel persoonlijk en dat moeten we begrijpen. Tegelijk moet je soms een beslissing nemen om de veiligheid te verhogen. Dan moet je met de betrokken mensen zoeken naar een akkoord of een alternatief. Persoonlijk iets opofferen voor een maatschappelijk doel is niet evident. Iedereen wil verandering, maar niemand wil zelf veranderen. Dat spanningsveld blijft bestaan.”
Wanneer dacht u: hier zie je echt wat het Sigmaplan mogelijk maakt?
Boelaert: “Hoeveel voorbeelden wil je? (lacht) Het dichtstbijzijnde is het gebied achter ons: de Polders van Kruibeke. Die zijn schitterend heringericht. Door de instroom van het getij ontwikkelt zich hier een heel eigen estuariene natuur. Je ziet vogels terugkeren die je vroeger niet zag. Vanmorgen fietste ik langs de overstromingsgebieden in Tielrode en zag ik al vroeg reigers en andere vogels die daar vroeger nauwelijks voorkwamen. Je ziet de natuur terugkeren én mensen ervan genieten. Meer om trots op te zijn heb ik niet nodig.”
Van der Spiegel: “Langs de Demer zijn de Kloosterbeemden in Zichem een mooi voorbeeld. Daar hebben we historische vervuiling weggewerkt en tegelijk maatregelen genomen voor de waterveiligheid. Het gebied helpt Zichem droog te houden. Mensen kunnen er nu ook wandelen, wat vroeger niet kon. Ook daar komen natuur, sanering, waterveiligheid en recreatie samen. Een ander sterk voorbeeld is het Nationaal Park Scheldevallei. Daar komen landbouw, recreatie, erfgoed, natuur en water samen. Het hart van dat Nationaal Park bestaat voor een belangrijk deel uit Sigmaplangebieden. Dat toont hoe het Sigmaplan niet alleen losse gebieden maakt, maar een hele vallei een nieuwe identiteit kan geven.”
Wat maakt natuurherstel binnen het Sigmaplan anders dan een klassiek natuurproject?
Van der Spiegel: “De schaal. Het gaat niet om een klein natuurgebiedje of een ingreep op één perceel. Het Sigmaplan herstelt delen van een volledig riviersysteem. Je kijkt naar bodem, waterlagen, oevers, de omliggende landbouwgebieden, de dorpen, het beheer, de recreatie. Alles hangt samen. Dat systeemdenken is voor mij de belangrijkste innovatie in natuurherstel. We kunnen dat maar op weinig plaatsen in Vlaanderen op deze schaal doen. Maar wat we hier leren, proberen we ook elders toe te passen. En de natuur reageert snel als ze opnieuw ruimte krijgt. In Sigmaplangebieden keren soorten terug zodra het landschap opnieuw de juiste voorwaarden krijgt: water, rust, voedsel en verbinding. Rietvogels, weidevogels, vissen en roofvogels worden zo graadmeters voor een systeem dat opnieuw begint te werken. Het zegt iets over het volledige ecosysteem.”
Is natuur hier dan nog wel een doel op zich, of vooral een oplossing?
Van der Spiegel: “Allebei. Ik hoop dat we dit over twintig jaar niet meer apart ‘natuurherstel’ hoeven te noemen, maar gewoon spreken over geïntegreerde projecten waarin natuurgebaseerde oplossingen vanzelfsprekend deel uitmaken van het verhaal. Natuurherstel mag geen toevoeging achteraf zijn. Binnen het Sigmaplan is dat eigenlijk al zo. Het plan kan niet meer zonder natuur. Natuur is hier niet alleen aanwezig om ecologische doelstellingen te halen. Ze dient ook maatschappelijke doelen: water bufferen, droogte temperen, koolstof opslaan, verkoeling brengen, leefkwaliteit verhogen. Het mooie is dat dit vanuit de kerndoelstelling veiligheid is gegroeid. Tegen veiligheid is niemand. Mensen die zich afvragen waarom ze voor natuur zouden moeten wijken, kan je soms overtuigen wanneer je uitlegt dat het gebied hen tegen water beschermt. Omgekeerd krijgen mensen die vooral waterveiligheid belangrijk vinden er een natuurgebied bij. De doelstellingen versterken elkaar.”
Is samenwerking misschien de grootste innovatie van het Sigmaplan?
Van der Spiegel: “Ik vind het Sigmaplan een voorbeeld van hoe we veel vaker zouden moeten werken in Vlaanderen. Verschillende maatschappelijke belangen worden samengebracht en als één geheel benaderd. Voor mij is dat de moderne overheid. Natuurlijk moeten we ook leren uit wat minder goed gaat. Maar de richting is juist. Een geïntegreerde aanpak zal steeds meer nodig zijn.”
Boelaert: “Dat geldt niet alleen voor de samenwerking tussen overheidsorganisaties, maar ook voor de omgang met de maatschappij en de omgeving: burgers, landbouwers en belangengroepen. Voor complexe uitdagingen hebben we die integrale manier van werken veel vaker nodig. Je moet bovendien op voldoende grote schaal werken. Als je het te klein aanpakt, kun je moeilijk draagvlak creëren en blijft ook het maatschappelijke belang beperkter. Dat is een belangrijke les van het Sigmaplan.”
Kijkt het buitenland mee?
Boelaert: “Mensen komen van overal kijken hoe wij het aanpakken, omdat het principe om een rivier ruimte te geven nog niet zo vaak wordt toegepast. Zelfs Nederlandse delegaties komen bekijken wat we hier doen. Maar er is ook belangstelling uit onder meer Vietnam, Thailand en het stroomgebied van de Mekong. Recent kwam hier nog een Chinese delegatie langs. Traditioneel was de reflex om dijken te verhogen en rivieren recht te trekken. Wij hebben geleerd dat je net ruimte aan de rivier moet geven. Dat trekt internationaal de aandacht.”
Van der Spiegel: “Het innovatieve zit niet alleen in de techniek, maar ook in de systeembenadering. We nemen het volledige riviersysteem vast, in plaats van voor één soort, één perceel of één belang te werken. Dat is een andere manier van denken. Voor een volgende fase van het Sigmaplan – het Sigmaplan 3.0 – zal het nog belangrijker worden om op het ritme en volgens de logica van de rivier te werken.”
Het Sigmaplan speelt niet alleen in open valleien. Wat gebeurt er in de stad?
Boelaert: “Zowel in een natuurlijke als in een stedelijke omgeving zie je dat het Sigmaplan meerdere doelstellingen kan verbinden. Wat aan de Scheldekaaien in Antwerpen gebeurt, is geen modeprojectje. Het is hard core waterbescherming. De waterkering wordt er verhoogd omdat dat nodig is om de stad te beschermen. Tegelijk wordt die ingreep gecombineerd met een stedenbouwkundige aanpak die er goed uitziet en de beleving voor de burger versterkt. Zodra je veiligheid in een stedelijke omgeving moet realiseren, ontstaan innovatieve systemen op maat. Een voorbeeld is de mobiele waterkering van meer dan 800 meter, die door stijgend water vanzelf omhoogkomt. Daar zijn geen machines voor nodig én zo wordt de stad een innovatielaboratorium.”
Welke innovatie vat de toekomst van het Sigmaplan het best samen?
Boelaert: “Voor waterveiligheid is de samenwerking voor mij de belangrijkste innovatie: het feit dat je verschillende doelstellingen hand in hand realiseert. Als ik één technische innovatie moet noemen, dan is het die mobiele waterkering aan de Scheldekaaien. De vraag was hoe we de stad konden beschermen zonder een systeem te bouwen dat op het cruciale moment kan falen. Door gebruik te maken van de kracht van het water zelf, kan de kering autonoom opdrijven. Dat is heel bijzonder. Achteraf lijkt zo’n oplossing eenvoudig, maar het vooraf bedenken, ontwerpen en inpassen in een aantrekkelijke publieke ruimte is indrukwekkend.”
Van der Spiegel: “Voor natuurherstel is het systeemdenken de belangrijkste innovatie. We vertrekken van de logica van het volledige riviersysteem. Dat betekent: bodem, water, oevers, de ruimere omgeving en de manier waarop mensen het landschap gebruiken. We benaderen dat als één groot systeem. Het Sigmaplan toont dat natuurherstel niet los hoeft te staan van veiligheid, landbouw, recreatie of lokale economie. Dat vind ik vernieuwend.”